Sơ lược về Cơ chế tín chỉ chung JCM tại Việt Nam

Cơ chế tín chỉ chung (Joint Crediting Mechanism – JCM) là cơ chế hợp tác song phương nhằm thúc đẩy chuyển giao công nghệ các-bon thấp và giảm phát thải khí nhà kính (KNK). Thông qua JCM, các quốc gia đối tác có thể triển khai các dự án giảm phát thải, đồng thời tạo tín chỉ các-bon để phục vụ mục tiêu giảm phát thải quốc gia.

Tính đến tháng 5/2026, JCM đã được ký kết với 32 quốc gia, hơn 290 dự án và 122 phương pháp luận tạo tín chỉ được phê duyệt. Các dự án JCM bao gồm cả dự án nhận hỗ trợ tài chính từ Bộ Môi trường (MOE) và Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) Nhật Bản và những dự án do khu vực tư nhân thực hiện.

JCM tại Việt Nam

Cơ chế JCM được ký kết và triển khai tại Việt Nam từ năm 2013 và tiếp tục gia hạn cho giai đoạn 2021 – 2030. Triển khai JCM tại Việt Nam, hiện có 51 dự án JCM (gồm 20 dự án đã và đang trong quá trình đăng ký) và 23 phương pháp luận đang đề xuất và phê duyệt.

Cơ chế JCM là hoạt động hợp tác điển hình cho tiếp cận theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris:

Hình 1. Cơ chế JCM giữa Việt Nam và Nhật Bản

Ngày 02/05/2026, Việt Nam và Nhật Bản đã ký Bản ghi nhớ hợp tác về JCM, sửa đổi và thay thế Văn kiện song phương ngày 14/10/2021. Theo đó, hai bên thống nhất thiết lập JCM như một phương thức hợp tác phù hợp với Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris. Để vận hành cơ chế, hai Chính phủ thành lập Ủy ban hỗn hợp (UBHH) với nhiệm vụ:

• Xây dựng quy tắc và hướng dẫn thực hiện JCM;
• Ban hành phương pháp luận định lượng giảm phát thải hoặc hấp thụ KNK;
• Thiết lập yêu cầu đối với Tổ chức thẩm định độc lập (TPE);
• Quản lý các nội dung liên quan đến triển khai và vận hành JCM.

Toàn bộ các quy tắc, quy định, hướng dẫn, phương pháp luận và kết quả đã được xây dựng từ các thỏa thuận trước đây tiếp tục có hiệu lực cho đến khi các phiên bản sửa đổi mới được thông qua.

Cơ chế hỗ trợ tài chính và chia sẻ tín chỉ từ dự án JCM

Để thúc đẩy đầu tư triển khai dự án tại các quốc gia đối tác, Chính phủ Nhật Bản hiện hỗ trợ theo hai hình thức chính:

• Hỗ trợ tối đa 50%: Bộ Môi trường Nhật Bản hỗ trợ tối đa 50% vốn đầu tư cho công nghệ ban đầu. Mức hỗ trợ giảm dần đối với các công nghệ đã từng được tài trợ. Dự án phải đáp ứng các tiêu chí môi trường; hiệu quả giảm phát thải KNK; và hiệu quả chi phí.
• Hỗ trợ 100% từ METI và NEDO: Hỗ trợ tới 100% chi phí đầu tư công nghệ cho dự án thí điểm hoặc trình diễn. Dự án thường có thời gian thí điểm hoặc trình diễn khoảng 3 năm. Sau giai đoạn này, nước sở tại phải mua lại công nghệ với mức chiết khấu thông thường khoảng 23%. Các dự án theo hình thức này chủ yếu mang tính trình diễn công nghệ để tạo cơ sở nhân rộng trong tương lai.

Số lượng tín chỉ các-bon được phân bổ dựa trên mức đóng góp của các bên tham gia và được quyết định thông qua các cuộc họp UBHH hàng năm với ít nhất 50% tín chỉ được phân bổ cho Chính phủ Nhật Bản. 

Quy trình triển khai dự án JCM tại Việt Nam

Quy trình triển khai dự án JCM thường bao gồm:

• Đệ trình PIN (Ý tưởng dự án): Các bên xây dựng ý tưởng dự án và trình lên UBHH để xem xét ban đầu.
• Xây dựng hoặc lựa chọn phương pháp luận: Bên tham gia dự án cần lựa chọn phương pháp luận đã phê duyệt hoặc xây dựng phương pháp luận mới để xác định phạm vi áp dụng; điều kiện hợp lệ; phương pháp xác định phát thải.
• Soạn thảo Văn kiện thiết kế dự án (PDD): PDD bao gồm mô tả hoạt động dự án; kế hoạch giám sát; lượng giảm phát thải dự kiến.
• Thẩm định dự án: PDD với các thông tin dự án cần được xác minh bởi TPE. TPE đòi hỏi được UBHH công nhận.
• Đăng ký dự án: Hồ sơ dự án được nộp lên UBHH xem xét và quyết định đăng ký.
• Giám sát: Trong một giai đoạn nhất định, các thông số vận hành và lượng giảm phát thải được theo dõi theo PDD đã đăng ký.
• Thẩm tra: Các dữ liệu giám sát và lượng giảm phát thải thực tế cần được xác minh bởi TPE.
• Cấp tín chỉ: Tín chỉ được UBHH cấp dựa trên kết quả thẩm tra.

Các loại hình dự án tiềm năng thực hiện JCM

Các dự án giảm phát thải có sự tham gia hoặc đóng góp từ phía Nhật Bản có thể gồm:

• Năng lượng: Điện mặt trời mái nhà; Năng lượng tái tạo quy mô lớn; Lưu trữ năng lượng; Điện rác; Hydrogen; Amoniac; Hiệu quả năng lượng (hệ thống HVAC hiệu suất cao, lò hơi sinh khối, thu hồi nhiệt thải, v.v).
• Giao thông: Hệ thống giao thông hiệu quả năng lượng, phát thải thấp
• Nông nghiệp: Tưới khô ướt xem kẽ (AWD)
• Lâm nghiệp: Trồng rừng, Phục hồi rừng; REDD+ (Giảm phát thải từ mất rừng và suy thoái rừng, đồng thời bảo tồn từng, quản lý rừng bền vững và tăng trữ lượng các-bon rừng)
• Dự án loại bỏ: CCS (Thu giữ và lưu trữ các-bon); CCUS (Thu hồi, sử dụng và lưu trữ các-bon)

• Thu hồi và phá hủy F-gas: Thu hồi và phá hủy HFC, v.v. 

Cơ hội và thách thức khi triển khai JCM tại Việt Nam

JCM đã góp phần tạo ra một kênh đầu tư mới cho các hoạt động giảm nhẹ phát thải KNK, đồng thời giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ các-bon thấp tiên tiến từ Nhật Bản. Thông qua triển khai dự án, doanh nghiệp cũng từng bước nâng cao năng lực MRV theo tiêu chuẩn quốc tế. 

Tuy nhiên, phần lớn các dự án hiện vẫn ở quy mô thí điểm hoặc trình diễn với đóng góp giảm phát thải còn hạn chế. Ngoài ra, phương pháp luận JCM áp dụng cách tiếp cận thận trọng trong tính toán phát thải, dẫn đến lượng giảm phát thải được ghi nhận có thể thấp hơn mức thực tế.

Bên cạnh đó, nhận thức và thông tin về JCM của nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế, trong khi các doanh nghiệp và đơn vị tư vấn Nhật Bản thường chủ động tìm kiếm và tiếp cận các dự án tiềm năng. 

Mặc dù vậy, kinh nghiệm tích lũy từ quá trình triển khai JCM tạo nền tảng quan trọng cho việc triển khai các cơ chế theo Điều 6.2 của Thỏa thuận Paris trong tương lai. Điều này cũng mở ra cơ hội để doanh nghiệp tăng cường nhận diện cơ hội, phát triển dự án và thúc đẩy nhu cầu đối với các dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn phát triển dự án, xây dựng phương pháp luận và MRV.