Tháo gỡ điểm nghẽn thúc đẩy tái chế và tuần hoàn chất thải trong sản xuất công nghiệp
Sáng ngày 02/11/2026, tọa đàm chuyên sâu về "Gỡ điểm nghẽn thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và tuần hoàn chất thải" đã diễn ra với sự góp mặt của Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường Công nghiệp (Bộ Công Thương) cùng đại diện các hiệp hội ngành hàng trọng điểm. Đối mặt với áp lực từ cơ chế EPR và các tiêu chuẩn ESG quốc tế, doanh nghiệp sản xuất đang gặp nhiều rào cản trong việc triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn. Dưới đây là phân tích chi tiết và định hướng tháo gỡ dành cho doanh nghiệp.
04 điểm nghẽn cốt lõi đang cản trở dòng tuần hoàn tài nguyên
Dù hành lang pháp lý đã mở ra các cơ hội chiến lược, thực tế vận hành sản xuất công nghiệp – từ công nghiệp nặng như thép, luyện kim, hóa chất, nhiệt điện đến công nghiệp nhẹ như giấy, dệt may – vẫn đang đối mặt với những nút thắt nghiêm trọng. Phân loại 4 "điểm nghẽn" cốt lõi dưới đây là bước đi tiên quyết để doanh nghiệp chủ động kiến nghị tháo gỡ chính sách và xây dựng chiến lược ứng phó.
Điểm nghẽn | Thực trạng và tác động đến doanh nghiệp |
1. Thể chế & Quy chuẩn Kỹ thuật |
|
2. Tài chính & Cơ chế EPR |
|
3. Chuỗi Cung ứng & Logistics |
|
4. Hệ thống Thu gom Phi chính thức ("Đồng nát") |
|
Thực tiễn áp dụng bài học ngành thép và ngành giấy
Case study ngành thép: Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam – VNSTEEL
Sự khác biệt về công nghệ quyết định trực tiếp lượng phát thải carbon và mức độ tuần hoàn vật liệu. Công nghệ lò cao truyền thống sử dụng quặng sắt và than cốc phát thải trung bình khoảng 1,8 tấn CO2 trên mỗi tấn thép thành phẩm. Ngược lại, Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam - VNSTEEL đã đi đầu trong việc ứng dụng công nghệ lò điện hồ quang (EAF) do Danieli (Italy) thiết kế, chế tạo và lắp đặt, sử dụng thép phế liệu làm nguyên liệu đầu vào chính. Công nghệ EAF giúp phát thải chỉ khoảng 0,5 tấn CO2/tấn thép thành phẩm, mang lại hiệu quả giảm phát thải vượt trội.
SO SÁNH CÔNG NGHỆ LUYỆN THÉP | |
Công nghệ lò cao (truyền thống) | Công nghệ lò điện EAF (VNSTEEL) |
• Nguyên liệu: Quặng sắt, Than cốc • Suất phát thải: 1,8 tấn CO2 / tấn thép • Tiêu hao tài nguyên không tái tạo | • Nguyên liệu: Thép phế liệu • Suất phát thải: ~0,5 tấn CO2 / tấn thép • Tái chế vật liệu tuần hoàn |
Nhằm tối ưu hóa công tác quản lý môi trường, Thép Miền Nam đã đầu tư hơn 42 tỷ đồng cho hệ thống thu hồi bụi lò túi vải và hệ thống xử lý nước tuần hoàn với công suất 950 m³/ngày. Giá trị kinh tế từ dòng phụ phẩm được khai thác triệt để:
Bụi lò luyện thép: Được thu hồi và chuyển giao cho các đơn vị xử lý chuyên sâu để thu hồi kim loại có giá trị cao, đặc biệt là kẽm (chiếm khoảng 30–35% trong bụi lò), cùng lưu huỳnh và phốt pho, phục vụ sản xuất phân bón nông nghiệp.
Xỉ lò điện (EAF): Được thu hồi làm nguyên liệu phối trộn với clinker trong sản xuất xi măng, hoặc tinh luyện làm nguyên liệu cho bê tông nhẹ. Giải pháp này giúp loại bỏ công đoạn nung tốn năng lượng của gạch chịu lửa truyền thống và không cần khai thác tài nguyên đất sét.
Case Study Ngành Giấy: Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam (VPPA)
Ngành giấy là một ví dụ điển hình về mô hình kinh tế tuần hoàn. Theo dữ liệu từ Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam (VPPA), mỗi năm ngành sử dụng khoảng 7 triệu tấn giấy tái chế (giấy phế liệu) để sản xuất bao bì phục vụ các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may, da giày, thủy hải sản và điện tử.
TS. Lương Chí Hiếu (Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển VPPA, kiêm Chánh văn phòng Hiệp hội Giấy và Bột giấy Việt Nam) cho biết, sự cải tiến về công nghệ tự động hóa hiện đại đã giúp giảm lượng nước thải sản xuất từ 10–15 m³/tấn giấy bao bì xuống còn 3–6 m³/tấn. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp đã chủ động chuyển đổi hệ thống nồi hơi từ đốt than sang đốt sinh khối (biomass), tối ưu hóa vận hành lò hơi nhằm tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn kỹ thuật môi trường mới như QCVN 19:2024 (về khí thải công nghiệp) và QCVN 40:2025 (về nước thải công nghiệp).
Nguồn tro xỉ phát sinh từ hệ thống nồi hơi (đốt than hoặc sinh khối biomass) chưa có hướng dẫn kỹ thuật liên ngành cụ thể để công nhận là vật liệu san lấp hoặc vật liệu xây dựng. Doanh nghiệp buộc phải tốn chi phí lớn để thuê bên thứ ba xử lý chất thải công nghiệp, gây lãng phí đáng kể nguồn tài nguyên thứ cấp.
Khung giải pháp và kiến nghị hành động chiến lược cho doanh nghiệp
Khung Tháp Ưu Tiên Quản Lý Chất Thải Chuẩn Hóa
Các chuyên gia khuyến nghị dự thảo Luật Bảo vệ Môi trường sửa đổi và các Nghị định hướng dẫn cần luật hóa một Tháp ưu tiên quản lý chất thải thống nhất, áp dụng chung cho mọi loại chất thải (nguy hại, thông thường, nước thải, khí thải, rác thải sinh hoạt):
Từ chối (Refuse): Triệt tiêu phát sinh rác thải ngay từ khâu thiết kế sản phẩm và lựa chọn nguyên liệu đầu vào.
Giảm thiểu (Reduce): Tối ưu hóa công nghệ, áp dụng sản xuất sạch hơn để giảm tỷ lệ hao hụt tài nguyên.
Tái sử dụng (Reuse): Tận dụng trực tiếp sản phẩm hoặc linh kiện sau khi sử dụng cho cùng mục đích ban đầu.
Tái chế (Recycle) & Ủ phân hữu cơ (Compost): Tái chế chất thải thành nguồn nguyên liệu hoặc sản phẩm vật chất mới.
Thu hồi vật liệu & năng lượng (Recovery): Thu hồi kim loại quý từ bụi lò/bã thải và thu hồi nhiệt/nhiên liệu (biến chất thải thành năng lượng).
Thiêu đốt & Chôn lấp (Incineration/Landfill): Xử lý cố định và chôn lấp an toàn – chỉ áp dụng như giải pháp cuối cùng khi không còn khả năng tái chế hoặc thu hồi.
Đề Xuất Hành Động Chiến Lược Cho Doanh Nghiệp
Tái cấu trúc sản xuất & quản trị dữ liệu minh bạch: Rà soát quy trình vận hành, áp dụng sản xuất sạch hơn. Tích hợp mã QR và nền tảng số để truy xuất nguồn gốc sản phẩm, minh bạch hóa dấu chân carbon và tỷ lệ tái chế. Giải pháp này giúp doanh nghiệp vượt qua hàng rào CBAM của EU và tránh tình trạng khai báo trùng lặp lợi ích môi trường (double counting) giữa các ngành.
Xây dựng mô hình "Cộng sinh công nghiệp": Chủ động kết nối liên kết ngang (theo Nghị định 35/2022/NĐ-CP) giữa cơ sở phát thải (nhiệt điện, hóa chất, luyện thép) và cơ sở thụ hưởng (nhà máy xi măng, trạm bê tông, vật liệu xây dựng) trong cùng khu/cụm công nghiệp.
Chủ động "Xã hội hóa quy chuẩn kỹ thuật": Thay vì thụ động chờ đợi bộ, ngành ban hành, các doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng cần chủ động trích Quỹ Nghiên cứu & Phát triển (R&D) để nghiên cứu, xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cho sản phẩm tái chế của ngành mình và đề xuất cơ quan nhà nước phê duyệt, công nhận.
Tích hợp hệ thống thu gom phi chính thức ("Chuyển đổi công bằng"): Tích hợp lực lượng "đồng nát" vào chuỗi giá trị EPR thông qua các tổ chức đại diện